Oorzaken, symptomen en behandeling van spataderen – Wat kun je thuis doen?
Sta je de hele dag op je benen? Of juist het tegenovergestelde – zit je urenlang aan je bureau? Als je ’s avonds je benen zwaar en vermoeid voelt, je enkels gezwollen zijn en je sokken een insnijding in je huid achterlaten, ervaar je mogelijk de eerste tekenen van spataderen. Het goede nieuws: je kunt veel zelf doen om verslechtering te voorkomen – en daarvoor hoef je niet per se onder het mes.
Wat is spataderziekte?
Spataderen (medische termen: veneuze insufficiëntie of varices) betekenen dat aderen verwijden en kronkelig worden, meestal aan het onderbeen. In je aderen zitten kleine kleppen die voorkomen dat bloed terugstroomt. Als deze kleppen beschadigd of verzwakt raken, hoopt het bloed zich op in de aderen. Door de toenemende druk rekt de vaatwand uit en wordt kronkelig – zo ontstaan de karakteristieke blauw doorschijnende spataderen.
Het is belangrijk te begrijpen: spataderen zijn niet alleen een cosmetisch probleem. In het begin zijn ze nog deels omkeerbaar, maar zonder behandeling kunnen ze snel verergeren en tot ernstige complicaties leiden – zoals een onderbeenulcus of trombose.
Symptomen van spataderziekte
Spataderziekte ontwikkelt zich meestal geleidelijk. Herken op tijd de signalen:
Zichtbare spataderen – Kronkelende, gezwollen, blauw-paars gekleurde aderen die door de huid heen zichtbaar zijn, vaak op het onderbeen en de kuit. Dit is het eerste zichtbare teken dat velen als een puur esthetisch probleem beschouwen.
Gevoel van zware benen – De benen voelen „loodzwaar" en vermoeid, vooral na lang staan of zitten. Dit is vaak het eerste symptoom dat de aandacht vestigt op het probleem.
Zwelling van de benen – Als de rand van je sok een „insnijding" maakt in je huid, is dat een waarschuwingssignaal. Voet, enkels of zelfs het onderbeen kunnen oedemateus worden, vooral tegen het einde van de dag.
Jeuk en branderig gevoel – Jeuk in het aangedane gebied kan duiden op vertraagde circulatie. Ook een branderig of kloppend gevoel of nachtelijke spierkrampen kunnen optreden.
Huidveranderingen – In gevorderde stadia verkleurt de huid paarsbruin en wordt dikker. Dit is een teken van hemosiderine-afzetting – hierover lees je meer in het artikel Roodbruine vlek op het onderbeen – wat is dat?.
Ulceratie – De ernstigste complicatie: een lastig of zeer langzaam genezende wond, meestal rond de enkel.
Wat veroorzaakt spataderen?
Meerdere factoren spelen een rol bij het ontstaan van spataderen:
Erfelijkheid – Als familieleden er last van hebben, is jouw kans groter. Een zwakte in bindweefsel kan erfelijk zijn.
Leefstijl – Dit is de belangrijkste factor waarop je invloed kunt uitoefenen! Een inactieve levensstijl en langdurig staan of zitten leiden rechtstreeks tot spatadervorming.
Leeftijd – Hoe ouder je wordt, hoe groter de kans. In de leeftijdsgroep 60–69 jaar is ongeveer 25% van de mensen getroffen door spataderen.
Geslacht – Vrouwen hebben twee keer zoveel kans als mannen. Dit komt door zwakker bindweefsel en andere vaatwandstructuren.
Hormonale factoren – Anticonceptiepillen, zwangerschap en hormonale veranderingen verhogen het risico. Tijdens de zwangerschap kan de groeiende foetus ook de bekkenvenen samendrukken.
Overgewicht en roken – Beide zijn belangrijke risicofactoren waarop je kunt ingrijpen.
Waarom is beweging de sleutel?
De natuurlijke motor van je veneuze circulatie is de kuitspierpomp. Als je beweegt – wandelen, lichte sprongen bij het joggen, traplopen – trekt de kuitspier ritmisch samen en pompt het bloed omhoog richting je hart. Zonder deze spierpompfunctie stroomt het bloed minder goed terug.
Blijf je echter lang stil zitten of staan, dan werkt de spierpomp niet en begint het bloed in de aderen te stagneren. Een inactieve levensstijl is dus een directe weg naar spataderen.
Wetenschappelijk onderzoek laat duidelijk zien dat gestructureerde lichaamsbeweging de functie van de kuitspierpomp verbetert bij chronische veneuze insufficiëntie. Een gerandomiseerde studie toonde na een trainingsprogramma van 6 maanden significante verbeteringen in spierkracht en veneuze hemodynamiek (PubMed: 14718821).
Behandeling van spataderen – wat je zelf kunt doen
Regelmatig bewegen – de meest effectieve methode
Zowel voor preventie als behandeling is regelmatig bewegen het belangrijkste. Aanbevolen activiteiten:
- Wandelen, stevig doorwandelen
- Nordic walking
- Fietsen
- Zwemmen
- Hardlopen (indien je conditie en aandoening het toelaten)
Het belangrijkste: reserveer dagelijks minstens 30–40 minuten. Als je zittend werk doet, sta elk uur even op, loop een paar minuten en beweeg je benen.
Leefstijladviezen
- Gebruik geen lift – neem de trap!
- Draag platte, flexibele schoenen (hakken maximaal 5 cm)
- Vermijd warmte: zonnebaden, sauna, thermale baden
- Leg je benen vaak omhoog bij zwelling
- Zit niet met gekruiste benen
- Eet vezelrijk en gebruik weinig zout
- Behoud een gezond lichaamsgewicht
Compressietherapie
De compressiekous of zwachtel is een basismiddel bij de behandeling van spataderen. Belangrijk om te weten: compressiekleding werkt het beste als je er in beweegt! Als je stilzit strak verbonden met een zwachtel, komt de elasticiteit niet tot z’n recht.
De juiste compressiegraad wordt door een specialist voor je gekozen. Koop niet zomaar compressiekousen op gevoel – een verkeerde sterkte kan meer kwaad dan goed doen.
Fysiotherapie thuis – als bewegen niet lukt
Als je door je aandoening niet in staat bent tot regelmatig bewegen – bijvoorbeeld door beperkte mobiliteit, ernstige gewrichtsproblemen of vergevorderde spataderen – kun je de werking van de spierpomp thuis ondersteunen met medische hulpmiddelen.
Spierstimulatie apparaat (EMS)
Een spierstimulatie apparaat wek elektrische impulsen op die de kuitspieren laten samentrekken – precies alsof je wandelt. Tijdens een behandeling van 20–30 minuten pompen de ritmische spiercontracties het bloed uit de aderen.
Deze methode is vooral aan te raden voor:
- Milde tot matige spataderklachten
- Als je niet in staat bent tot actieve lichaamsbeweging
- Als aanvulling op dagelijkse beweging
Lymfedrainageapparaat (pneumatische compressie)
Het lymfedrainageapparaat (ook wel compressietherapie-apparaat genoemd) behandelt met luchtgevulde manchetten. Het apparaat blaast de luchtkamers afwisselend op en laat ze weer leeglopen, waardoor het been van onder naar boven wordt „gemasseerd" en zo de bloed- en lymfecirculatie bevordert.
Deze methode wordt met name aanbevolen voor:
- Ernstigere spataderklachten
- Aanzienlijke beenzwelling (oedeem)
- Complicaties (ulcus, post-trombotisch syndroom)
Wetenschappelijke studies tonen aan dat pneumatische compressie de veneuze circulatie gunstig kan beïnvloeden en de symptomen van chronische veneuze insufficiëntie kan verlichten (PubMed: 11700495).
Voordat je met behandeling begint
Leer de contra-indicaties om veilig te behandelen.
Wanneer gebruik je NIET het spierstimulatie apparaat?
- Bij een geïmplanteerde pacemaker of defibrillator
- Bij vermoeden van actieve trombose
- Bij geïnfecteerde of ontstoken huidgebieden
- In het gebied van een maligne tumor
- Tijdens de zwangerschap (buik- en ruggebied)
Wanneer gebruik je NIET het lymfedrainageapparaat?
- Bij acute diepe veneuze trombose
- Bij ernstige hartfalen
- Bij acute huidinfecties, eczeem of een open wond op het te behandelen gebied
- Bij gedekompenserende hartziekten
Belangrijk: Bij hartziekte of hoge bloeddruk behandel je met lagere drukken (max. 40–50 mmHg) en kortere duur. Twijfel je, overleg met je behandelend arts.
Mogelijke bijwerkingen
De behandelingen worden over het algemeen goed verdragen. Mogelijke klachten zijn:
- Lichte roodheid op het behandelde gebied (tijdelijk)
- Spiervermoeidheid na spierstimulatie
- Een lichte ongemak tijdens compressie
Wanneer moet je geen wonderen verwachten?
Belangrijk om te begrijpen: een eenmaal ontstane spatader geneest niet vanzelf. Een verwijd en kronkelig geworden ader krijgt zijn oorspronkelijke vorm niet terug. Wat je wél kunt bereiken:
- Verlichting van klachten (pijn, zwelling, zware benen)
- Vertraging van het ziekteverloop
- Voorkomen van complicaties
Spataderoperaties (sclerotherapie, laserbehandeling, stripping) betekenen in feite het buiten werking stellen van het probleemvat – maar als je leefstijl niet verandert, zal een andere ader kunnen verwijden. Operaties zijn aan de orde wanneer de ernst van de ziekte (bijv. terugkerende tromboses, niet-genezende ulcera) geen andere optie laat.
Welk apparaat kies je?
Voor milde tot matige klachten: spierstimulatie apparaat
Rehalito EMS spierstimulatie apparaat – Eenvoudig, betaalbaar, 2-kanaals apparaat. Speciaal ontworpen voor revalidatiedoeleinden en verbetering van de circulatie. Ideaal als je vooral de kuitspieren wilt activeren.
Elite SII TENS/EMS apparaat – Multifunctioneel apparaat met 100 programma’s. Naast EMS (spierstimulatie) heeft het ook TENS (pijnverlichting). Als je naast spataderklachten ook pijnverlichting nodig hebt, is dit een betere keuze.
Voor ernstigere klachten, oedeem: lymfedrainageapparaat
Power Q-1000 Plus beenbehandelset – Basaal en gebruiksvriendelijk lymfedrainageapparaat. Ideaal voor milde tot matige klachten en gunstig geprijsd.
Power Q-2200 beenbehandelset – Middelmatig geavanceerd apparaat met meerdere behandelprogramma’s. Aanbevolen bij ernstigere klachten en bij vaak terugkerend oedeem.
De vraag naar medicijnen en crèmes bij spataderen
Voor de behandeling van spataderen worden veel crèmes en medicijnen aanbevolen. Belangrijk om te weten: deze middelen kunnen spataderen op zichzelf niet doen verdwijnen. Preparaten met paardenkastanje kunnen de symptomen verlichten, maar ze werken alleen echt in combinatie met lichaamsbeweging en compressietherapie.
Samenvatting – Korte overzicht
Wat is dit artikel? Een uitgebreide gids om spataderziekte te begrijpen en om te zien welke thuisbehandelingsmogelijkheden er zijn.
Voor wie? Voor iedereen met spataderklachten of voor wie de ziekte wil voorkomen.
Belangrijkste boodschap: De basis van de behandeling van spataderen is regelmatige beweging die de kuitspierpomp activeert. Als bewegen niet mogelijk is, kun je de werking van de spierpomp thuis ondersteunen met fysische therapie-apparaten (spierstimulatie en/of lymfedrainageapparaat).
Belangrijkste symptomen:
- Zichtbare blauwachtige, kronkelende aderen
- Gevoel van zware benen, vermoeidheid
- Zwelling van de benen (sokken laten een insnijding achter)
- Jeuk, branderig gevoel, nachtelijke krampen
Wat jij kunt doen:
- Dagelijks 30–40 minuten beweging (wandelen, fietsen, zwemmen)
- Het dragen van compressiekousen (door een specialist geselecteerd)
- Leefstijlaanpassingen (traplopen, platte schoenen, benen omhoog leggen)
- Fysiotherapie thuis: spierstimulatie en/of lymfedrainageapparaat
Gerelateerde artikelen
- Roodbruine vlek op het onderbeen – wat is dat?
- Oorzaken en behandeling van beenzwelling (oedeem)
- Behandeling van onderbeenulcus met softlaser
- Lymfedrainageapparaat – waar is het voor, hoe kies je er één?
Wetenschappelijke bronnen
- Padberg FT Jr, Johnston MV, Sisto SA. (2004). Structured exercise improves calf muscle pump function in chronic venous insufficiency: a randomized trial. J Vasc Surg. PubMed: 14718821
- Kakkos SK et al. (2001). Improved hemodynamic effectiveness of a new intermittent pneumatic compression system in patients with chronic venous insufficiency. J Vasc Surg. PubMed: 11700495
- Araujo DN et al. (2016). Physical exercise for the treatment of non-ulcerated chronic venous insufficiency. Cochrane Database Syst Rev. PubMed: 37314059
- Wójciak J et al. (2021). Compression therapy in venous diseases. Phlebology Review. PMC7874878
De in dit artikel opgenomen informatie is bedoeld als algemene informatie. Thuisgebruik van therapeutische apparaten dient ter aanvulling van medische behandeling en vervangt geen specialistische zorg. Raadpleeg bij klachten een vaatchirurg of angioloog. Lees voor gebruik altijd de gebruiksaanwijzing van het apparaat.
